TOPRAK, SU VE BİTKİ ANALİZİ İÇİN

NUMUNE ALINMASI

Hazırlayanlar

Dr. İbrahim Hakkı GÜÇDEMİR

Dr. Kadriye KALINBACAK

1. GİRİŞ

Tarımda esas amaç, kültür arazilerinden mümkün olan en yüksek verimi ve kaliteli ürünü elde etmektir. Bu amaca ulaşmak ise her şeyden önce toprakların verimliliklerini arttıracak bir dizi kültürel tedbirlerin alınması ile mümkündür. Bu kültürel tedbirler arasında gübrelemeyi ilk sırada sayabiliriz. Ancak, gübreleme yapmak en kaliteli ve yüksek verim gücüne ulaşabileceğimize işaret etmez. Kaliteli tohum kullanma, zamanında ve etkili bir toprak işleme, iyi bir tohum yatağı hazırlama ve zararlı etmenlerle etkili bir mücadele birim alandan en yüksek verimi elde etmenin olmazsa olmaz şartlarından biridir. Fakat etkili ve doğru bir gübreleme, yukarıda sayılan faktörler arasında, tarımsal üretimin arttırılmasında en önemli paya sahip olan faktördür. Kültüre alınmamış topraklarda yetişen yabani bitkilerin hayat devrelerini tamamlamalarından sonra bulundukları yerlerde ölmeleri ve parçalanmalarıyla yeniden yetiştikleri ortama dönmekte ve böylece bu toprakların besin maddeleri kapsamında fazla bir değişiklik olmamaktadır.

Kültüre alınan topraklarda ise durum farklıdır. Bu topraklarda her yıl hasat edilen ürünle birlikte topraktan bitki besin maddeleri kaldırılmaktadır. Kaldırılan bitki besin maddeleri bitkinin tür ve çeşidine göre değişmekle beraber önemli bir miktara ulaşmaktadır. Topraktan bitkiler tarafından kaldırılan bitki besin maddelerine ilaveten yağmur ve sulama suları ile yıkanan ve erozyonla kayba uğrayan besin maddeleri miktarı da ilave edilecek olursa, kültür topraklarının yıldan yıla besin maddelerince fakirleşecekleri açıkça ortaya çıkar.

Bu tür faktörlerin etkisiyle bitki besin maddelerince fakirleşen topraklara uygun bir gübreleme yapılmadığında, üzerinde tarım yapılan toprakların verimlilikleri yıldan yıla azalış gösterir. En sonunda bu topraklar tamamen verim güçlerini yitirebilirler. Bu nedenledir ki, devamlı kültüre alınmış topraklarda, verim güçlerinin arttırılması veya hiç olmazsa aynı seviyede muhafazası için, kültür bitkileri ile ve diğer doğal faktörlerle topraktan uzaklaşan bitki besin maddelerinin yeniden toprağa verilmeleri gerekmektedir.

Kültür bitkileri tarafından topraktan kaldırılan, yağmur ve sulama suları ve erozyon ile topraktan uzaklaşan bitki besin maddelerinin gübreleme ile toprağa ilavesi için öncelikle toprak analizlerinin yapılması gereklidir.

2. TOPRAK NUMUNESİNİN ALINMASI

2.1. Toprak analizlerinin amacı ve önemi

Toprak analizlerinin amacı topraklarda bulunan bitki besin maddesi miktarlarını tespit suretiyle o topraklarda yetiştirilecek bitkilerin isteği olan gübre cinsini ve miktarını ortaya koymaktır. Bunu bilmek karlı bir gübreleme için esastır. Belli bir tarla toprağı, bu amaçla kurulmuş laboratuvarda kimyasal yollarla analiz edilerek içerisindeki bitki besin maddeleri miktarları bulunur ve böylece o toprakta yetiştirilecek bitkinin büyümesi ve iyi bir ürün vermesi için hangi besin maddelerinin eksik olduğu tespit edilerek verilmesi gerekli gübre miktarları belirlenir.

Gübreleme yapılmadan önce hangi gübreden, ne kadar, ne zaman ve nasıl kullanılacağını öğrenmek gerekir.

Değişik tarlalara ait topraklarda farklı miktarlarda bitki besin maddeleri bulunur. Toprak analizleri sayesinde topraklarda eksik olan ve dolayısı ile bitkilerin büyümesini engelleyen bitki besin maddelerinin hangileri olduğu anlaşılır. Böylece de çiftçiye, gübre için sarf ettiği paradan en çok yarar sağlamak için yardım edilmiş olur. Toprak analizleri ile çiftçi yetiştireceği bitkinin iyi bir şekilde gelişebilmesi için gerekli olan bitki besin maddeleri kombinasyonunu oluşturma şansına sahip olur. Bu yolla analiz sonuçlarına dayalı olmayan bir gübreleme programının sebep olabileceği yanlışlıkların önüne geçer.

Toprak analizi yapılmadan tarlaya gübre verilirse şu mahzurlar ortaya çıkabilir;

• Toprağa gereğinden fazla veya az gübre verilebilir.

Tarlaya gereğinden fazla gübre kullanıldığında ürünün kalitesi bozulabildiği gibi miktarı da azalabilir. Aynı zamanda maliyeti arttırıcı gereksiz masraflara da yol açılır. Gereğinden az gübre kullanıldığında ise istenilen düzeyde ürün artışı sağlanamadığı gibi çoğu kez kullanılan gübrenin masrafı dahi karşılanamaz.

• Toprağa yanlış cins gübre verilebilir.

Tarlaya yanlış cins gübrenin uygulanması sonunda, üründe artış yerine bazen bir azalma dahi görülebilir. Bitki yatabilir veya kuruyabilir. Ürünün kalitesi ve toprağın özellikleri bozulabilir ve ayrıca maliyeti arttırıcı yersiz masraflara da yol açılabilir.

• Gübre yanlış bir zaman ve şekilde uygulanabilir.

Bu şekilde yapılan bir gübrelemenin ürün artışı üzerindeki etkisi ya az veya hiç olmayabilir. Gübrelemeden beklenen yarar sağlanamaz.

Yukarıda belirtilen muhtemel sorunları önlemek için uygun ve ekonomik bir gübrelemenin yapılabilmesi ancak ekimden önce, tarla toprağının verimlilik yönünden gerekli analizlerinin yaptırılması sonunda yetkili teknik elemanların yapacakları tavsiyelerin tam olarak yerine getirilmesi halinde mümkün olabilmektedir.

Ancak, toprak analizlerinden beklenen yararların sağlanabilmesi için, analiz edilen toprak örneklerinin usulüne uygun olarak alınmış olmaları gerekir.

Usulüne göre alınmamış ve uygun bir şekilde analize hazırlanmamış toprak numunelerinin analizleri, çok hassas bir şekilde ve en ileri yöntemler uygulanarak yapılmış olsalar dahi bir değer taşımazlar.

Laboratuvara gelen toprak numunesinin küçük bir kısmı üzerinde yapılan analizlerin sonucu geniş bir alana uyarlanmaktadır. Bu nedenle toprak numunelerinin, alındıkları alanların toprak özelliklerini tam olarak yansıtacak şekilde alınmalarına çok dikkat edilmelidir.

Toprak numuneleri, alındıkları alanları tam olarak temsil etmiyorlar ise, analiz sonuçlarına dayanarak yapılacak gübreleme tavsiyeleri veya alınacak diğer kültürel tedbirler gerçeğe uymaz ve yanlış uygulamalara yol açabilir.

Topraklarını analiz ettirmek suretiyle analiz raporunda belirtilen gübreleme tavsiyelerini tam olarak uygulayan çiftçiler, kuşkusuz gerek kendi gerekse memleket ekonomisine önemli ölçüde hizmet etmiş olacaklardır.

2.2. Toprak örneklerinin alınması

Toprak örneklerinin alınmasında hiç bir zorluk yoktur. Hatırlanması gerekli en önemli husus alınacak toprak örneğinin alındığı tarlayı gereğince temsil edebilir olmasının sağlanmasıdır.

Resim 1. Toprak numunesi almada kullanılan çeşitli alet ve malzemeler

Bir tarlanın toprağı diğer bir tarlanın toprağına çok benzeyeceği gibi, aynı tarla içinde değişik özellik gösteren kısımlarda bulunabilir. Bu değişiklikler: renk (organik madde ve demir bileşiklerinden ileri gelen koyu veya açık renk) meyil ve yükseklik tekstür (kumlu, tınlı, killi): derinlik (derin, orta veya sığ) mahsul farklılığı (değişik cins ve miktarda mahsul kaldırılan kısımlar) değişik gübreleme veya kireçleme (çeşitli gübrelerin az veya çok kullanıldığı kısımlar veya gübre uygulanmayan parçaları, kireçleme yapılan veya yapılmayan yerler) ve toprak işleme farklılığıdır (değişik sulama v.s. gibi). Bir başka ifade ile, bir tarla toprağının bir kısmı açık renkli diğer bir kısmı daha koyu renge sahip olabilir veya tarla toprağının bir kısmı düz, diğer bir kısmı ise meyilli bir yapı arz edebilir. Buna bağlı olarak da toprak derinliği bakımından, düz olan yerlerde tarla toprağı daha derin, meyilli olan kısımlarda ise daha sığ bir yapıya sahip olabilir. Bundan başka aynı tarla üzerinde daha önceki yıllarda farklı ürün tarımı yapılmış olabilir ve bundan kaynaklanan farklı toprak işlemeleri uygulanmış olabilir.

Toprak numuneleri alınmadan önce, yukarıda belirtilen hususlar göz önünde bulundurularak, numune alınacak arazi, önce homojen bölümlere ayrılır (Şekil 1). Yani önemli değişiklikler gösteren yerler, ayrı birer kısım olarak kabul edilirler. Bu kısımların her birinden ayrı, ayrı birer karışık (kompoze) numune alınır (Şekil 2). Karışık numunenin alınacağı alan 40 dönümden büyük olmamalıdır. Toprak çok homojen dahi olsa her 40 dönümlük alan için ayrı birer karışık numune alınır.

Ayrıca numune alınacak yerleri gösteren basit bir krokinin yapılarak bilgi kâğıdına bağlanması tavsiye edilir.

Şekil 1. Toprak numunesi almak için arazinin kısımlara ayrılması

Kompoze (karışık) toprak örneği demek örnek alınacak yerin büyüklüğüne göre,8-10 noktadan alınan toprakların birbirleriyle karıştırılması suretiyle meydana getirilen örnektir. Toprak örneği alınacak saha bir tarla ise, örneklenecek kısmın bir tarafından başlanır ve şekilde görüldüğü gibi zik zak bir hat oluşturarak şekil de görüldüğü gibi V harfi şeklinde ve 20 cm derinliğinde çukurlar açılır. Sonra çukurun düzgün tarafından 3–4 cm kalınlığında bir toprak dilimi bahçe küreği veya bel ile kesilerek kürek üzerine alınır. Kürek üzerine alınan toprak sağından, solundan ve küreğin ucuna gelen kısımlardan tıraş edilmek suretiyle düzgün bir hale getirilir. Burada dikkat edilecek husus tarlanın üst kısmını temsil eden ve küreğin sap kısmına yakın olan toprak kısmının atılmamasıdır. Bu şekilde alınan toprak bir bez üzerine veya bir kova içerisine alınarak, aynı işlem tarlanın 8-10 kısmında da tekrarlanır. En sonunda bez üzerinde veya kova içerisinde biriken toprak el ile iyice karıştırılır, kesekler parçalanır ve ele geçen taş ve bitki kök parçaları atılır. Bu işlem bittikten sonra iyice karışmış olan bu toprağın değişik kesimlerinden avuçla veya kaşık veya kürek benzeri bir alet ile azar azar alınan yaklaşık bir kilogram toprak bir torbaya konur. İki nüsha toprak bilgi etiketi doldurularak bir nüsha torba içerisine konur diğer nüsha ise torbanın ağzına bağlanır veya torbanın üzerine yapıştırılır. Toprak örneği konan torbanın bez ise iyice yıkanmış olmasına dikkat edilmelidir. Kullanılan torba naylon ise daha önce hiç bir şekilde kullanılmamış olmasına özen gösterilmelidir. Torbanın içerisine konan ve ağzına bağlanan bilgi formu mutlaka kurşun kalemle yazılmış olmalıdır. Çünkü kopya kalem veya mürekkepli kalemle yazılan bilgi formlarındaki yazılar rutubetten bozularak okunamaz hale gelebilir.

Şekil 2. Toprak numuneleri tarlanın bir ucundan diğer bir ucuna uzanan düz bir hat üzerinde olmayıp, şekildeki gibi zik-zak bir çizgi üzerinden alınmalıdır.

Şekil 3. Toprak numunesi alınırken V harfi şeklinde bir çukur kazılır. Sonra çukurun düzgün yüzeyinden 3-4 cm kalınlığında 18-20 cm boyunda bir toprak dilimi alınır.

Topraklarda ayrıca mikro besin maddelerinin durumunun tespit edilmesi istendiğinde, numuneleme mümkün olduğu kadar mikro besin maddeleri bulaşmayacak maddelerden (plastik, tahta veya paslanmaz çelik) yapılan aletlerle yapılmalıdır.

Şekil 4. Toprak numunesi alınmasında kullanılan çeşitli aletler

Bu şekilde hazırlanan örnekler en yakın Toprak Analiz Laboratuvarına bizzat getirilebileceği gibi posta veya mahalli tarım teşkilat kanalıyla da gönderilebilir.

2.3. Toprak numunesinin alınma derinliği ve zamanı

Mevsime bağlı olmakla beraber, toprak numunesi ekimden veya gübre kullanılma tarihinden bir buçuk - iki ay önce alınır. Donlu ve çamurlu günlerde numune alınmaz.

Numune alma derinliği, toprağın sürme ve işleme derinliğine göre değişir. Gübreleme yönünden bizi daha çok, işlenen toprak tabakası ilgilendirir. Çünkü tarla bitkilerinin çoğu besin maddelerini bu kısımdan alırlar. Verimlilik numuneleri alınırken, numune alma aletleri alttaki sert kısma batırılmamalıdır. Gübreleme amacı ile alınan numunelerde bu derinlik genellikle 15-20 cm. dir. Bağ ve meyve bahçelerinden ise 0-20, 20-40, 40-60 cm derinliklerinden karışık (kompoze) toprak numuneleri alınır. Bu derinlik ağacın cins ve yaşına göre azaltılıp arttırılabilir. Bu bakımdan toprak analizine göre gübreleme tavsiyesi yapan laboratuvardaki yetkili elemanların gerektiğinde önerilerini almak faydalı olur.

Toprak çok yaş veya çok kuru değil ise numune almada toprak sondası tercih edilir. Toprak sondası veya burgusu bulunmadığı zaman toprak numunesi bahçe küreği (beli) ile de alınabilir.

Numune alınacak yerin toprağı ayağa yapışmayacak kadar kuru veya tavlı olmalıdır. Alınan numune biraz ıslak ise, gölgede kendi halinde kurutulmalıdır. Islak numunenin soba veya kalorifer üzerinde kurutulması doğru değildir. Numune ıslak olarak torbaya konulacak olursa, bir kısım bitki besin maddeleri bez torba tarafından emilebilir. Numune soba veya kalorifer üzerinde kurutulacak olursa, bir kısım besin maddeleri uçabilir. Bunun için her iki halde de analizden doğru sonuç alınamaz.

Ayrıca numune alınan alanın ortalama bir yerinden 20-40 cm derinlikteki toprak katının durumunu öğrenmek bakımından da bir adet numunenin alınması uygun olur.

2.4. Toprak numunelerinin alınmasının sakıncalı olduğu yerler

Daha öncede belirtildiği gibi toprak numuneler tarlayı temsil edebilen belirli yerlerden alınmalıdır. Tarlanın rast gele her yerinen toprak numunesi alınmaz.

Toprak numunesinin alınmasının sakıncalı olduğu yerler şunlardır:

• Eskiden gübre yığılmış yerler

• Hayvan gübrelerinin bulunduğu noktalar

• Harman yeri ve hayvan yatmış yerler

• Sap, kök veya yabani otların yakıldığı kısımlar

• Tarlanın hafif tümsek veya su birikmesi nedeniyle çukurlaşan noktaları

• Ağaç altı

• Sıraya gübreli ekim yapılan mahsullerde, sıra üstleri

• Dere, orman, kanal, su arkı, çit ve yollara yakın olan kısımlar

Ayrıca tarla içinde küçük bir kumlu yer var ise buradan numune alınıp diğer numuneler ile karıştırılmamalıdır. Bu alanın ayrı olarak gübrelenmesi gerektiği için, buradan da ayrı bir karışık (kompoze) toprak numunesi alınmalıdır.

2.5. Numunelerin Toprak Analiz Laboratuvarına Gönderilmesi

Karışık toprak numunesinin alındığı her değişik tarla veya kısımlar için kurşun kalem ile “Bilgi kağıdı” doldurularak numune torbasının içine konur.

Ayrıca numune torbasının ağzına bir de etiket bağlanır. Aynı etiketin bir örneği de torbanın içine konur.

Bu şekilde hazırlanan toprak numunesi en yakın toprak analiz laboratuarına bizzat çiftçi veya Tarım İl veya İlçe Müdürlükleri kanalıyla gönderilebilir.

Toprak numunelerinin analiz edilmesi ve gerekli gübre tavsiyelerinin yapılabilmesi ancak, toprak numunelerinin laboratuvara gitmesinden bir hafta on gün sonra mümkün olabilir. Sonbaharda analiz laboratuvarına fazla miktarda numune gönderildiği için yukarıdaki süreye bir kaç gün daha ilave etmek gerekir. Hassas bir toprak analizi ve iyi bir gübreleme tavsiyesi için bu süreye ihtiyaç vardır. Bu nedenle toprak numunelerinin usulüne uygun olarak ve ekim zamanı göz önünde tutularak alınması gerekir. Ancak bu şekilde hareket edilerek laboratuvara gönderilen numunelerden analiz sonuçları ile gübreleme tavsiyeleri ekim zamanından önce çiftçinin eline geçebilir.

2.6. Problemli Alanların Teşhis ve Islahı Amacı İle Numune Alınması

Bitki gelişmesini olumsuz yönde etkileyen çeşitli toprak problemlerini teşhis ve ıslah etmek amacı ile problem görülen alanlardan toprak numunelerinin alınması oldukça önemlidir.

Problemli alanlardan alınacak toprak numunesinin sayısı ile derinliklerini önceden kestirmek şüphesiz pek mümkün olamamaktadır. Buna ancak problemli alanın yerinde incelenmesi ve gerekli laboratuvar ön çalışmaları sonunda karar verilebilir.

Tuzluluk, alkalilik, asitlik, aşırı kireçlilik, besin maddeleri toksitesi, tekstür, su geçirme ve taban suyu durumlarından ileri gelen çeşitli toprak problemlerinin esas nedenlerini saptamak ve sonra bu problemlerin giderilme yollarını araştırmak için değişik şekil ve derinliklerden numune alınır. Bu gibi problemli alanlardan çoğunlukla profil numunelerinin alınması gerekmektedir. Bunun için problemin görüldüğü yerlerde problemin tam olarak tanımlanabilmesi için, toprakların derin profil çukurları açılarak toprak katmanlarından numuneler alınır. Açılan çukurlardan taban suyu çıkar ise çukurlar daha da derine indirilmez. Ayrıca çukurdan çıkan taban suyundan da analiz edilmek üzere numune alınır.

2.7. Bazı Fiziksel Analizler İçin Toprak Numunesinin Alınması

Toprakların bazı fiziksel analizleri için değişik şekilde toprak örneklemesi yapılmaktadır. Örneğin toprakların sulanması amacı ile yapılan hacim ağırlığı tayininde bozulmamış numune alma yöntemi uygulanmaktadır. Bu şekilde numune alma, toprağın tarladaki tabii halini en az bozduğu için tercih edilir. Bozulmamış toprak numunesinin alınmasında pirinçten yapılmış ağzında bıçağı bulunan 100 cm3 ’lük özel numune alma kapları kullanılır (Resim 2).

Resim 2. Bozulmamış Numune Alma Kapları ve Numunenin Alınış Şekli

2.8. Toprak örnekleriyle ilgili diğer hususlar

• Toprak örneklerinin alınmasında, yukarıda açıklandığı gibi bahçe küreği veya bel kullanılabileceği gibi, bu amaçla geliştirilmiş bazı aletler de vardır. Eğer toprak fazla yaş veya çok kuru değil ise bunlardan en kullanışlıları toprak sondasıdır. Bunlar tarım teşkilatından temin edilebilir veya nereden temin edilebileceği oradan öğrenilebilir. Toprak sondası ve burgusu, özellikle 20-40 ve 40-60 cm gibi toprağın daha alt tabakalarından örnek almada büyük kolaylıklar sağlar (şekil ).
• Birbirine benzeyen iki tarlanın toprağı birbirleriyle karıştırılıp, bir örnek haline getirilmemelidir. Tarlalar küçük olsalar dahi ayrı örneklenmelidirler.

Bu bölüm altında sayılan tüm hususlara uyulmak kaydıyla, usulüne uygun olarak alınıp analiz ettirilen ve analizlere dayanılarak yapılan gübre tavsiyelerini uygulayan çiftçilerimiz dengeli ve bilinçli bir gübreleme yaparak elindeki araziyi en iyi şekilde değerlendirmekle gerek kendi gelirine gerekse de yurt ekonomisine önemli ölçüde katkı yapmış olurlar.

3. SULAMA SULARINDAN NUMUNE ALMA

Tarımda kullanılacak sulama sularının kalite özelliklerinin bilinmesi çok önemlidir. İyi vasıfta olmayan sular ile sulanan topraklar tuzlulaşabilir, çoraklaşabilir veya içinde bulunan zehirli maddelerin zehirleyici etkilerinin sonucu olarak, bitki gelişmesini geriletir ve hatta durdurabilir. Bu nedenle tarım alanlarının sulanmasında kullanılacak suların kullanılıp kullanılamayacaklarının önceden laboratuvarlarda analiz ettirilmek suretiyle belirlenmesi gerekir. Ancak laboratuvar analizleri sonunda sulamaya uygun oldukları saptanan sular sulamada güvenle kullanılabilirler.

3.1. Su Numunelerinin Alındıkları Yerler

Su numunesinin alınmasında, örneğin alındığı su varlığını en iyi bir şekilde temsil etmesine çok dikkat edilmelidir. Aslına ve usulüne uygun olarak alınmayan su numunelerinin analiz sonuçları esas suyun özelliklerini tam olarak yansıtamayacağı için yapılan bütün emek ve masraflar boşa gider. Böylece su analizlerinden beklenen faydada sağlanamamış olur.

Tarımda kullanılan sular

1. Akarsular

2. Durgun sular

3. Yeraltı suları

Olarak üçe ayrılırlar.

Akarsuların en önemlileri nehir, ırmak, çay, dere ve çeşme sularıdır. Durgun sular, göl ve birikinti sularıdır. Yeraltı suları ise kuyu, derin kuyu, artezyen suları olarak düşünülebilir.

Numuneler akarsuların durgun olmayan ve en hızlı bir şekilde akan yerinin orta kısmından alınır. Göllerde ise gölün en çok suyu olan derin kısımlarının üstünden, biraz derininden ve daha derininden olmak üzere çeşitli derinliklerinden numuneler alınır. Göle akan dere ağızlarından numune alınmaz.

Tulumba ile çekilen kuyu sularından numune almak için önce tulumba veya motopomp 15–20 dakika boşa çalıştırılır ve sonra numune alınır.

Gerekirse kuyu suyunun değişik derinliklerinden de numune alınabilir.

Sulama suyunun kalitesin, belirlemek amacıyla alınacak su numuneleri genellikle sulanacak alana açılan kanalın baş tarafından alınmalıdır.

3.2 Su Numunelerinin Alınma Zamanı

Sular özellikleri bakımından mevsimden mevsime ve hatta aydan aya büyük değişiklik gösterebildikleri gibi aynı ay içinde bile sularda büyük değişiklikler görülebilir. Örneğin yağmurdan sonra kabaran dere, çay sularının tuz kapsamları büyük ölçüde değişebilir.

Çiftçiyi daha çok sulama mevsimindeki suyun kalitesi ilgilendireceğine göre; en uygun numuneler sulama mevsiminde alınan numunelerdir.

3.3 Su Numunelerinin Alınma Şekli ve Laboratuvara Gönderilmesi

Alınan su numuneleri, 1.5-2 litrelik cam şişe ve plastikten (polietilen) yapılmış numune kaplarına konur. Numune kaplarının çok temiz olmasına dikkat edilir. Temiz olan bu kap (şişe9 ayrıca numunesi alınacak su ile 4-5 defa yıkanır, sonra su şişenin ağzına kadar doldurulur. Şişe ile tıpa arasında boşluk bırakılmaz. Bu şekilde numune alınan şişenin ağzı temiz mantar veya plastik bir tıpa ile kapatılır. Ayrıca tıpa düşmesin diye bir iple şişenin ağzı bağlanır. Şişenin ağzına birde etiket bağlanır. Aynı şekilde bir etikette şişe üzerine yapıştırılır. Bu etiketlerin üzerine numuneyi alanın adı, numunenin alındığı yer ve tarih ile numune numarası yazılır (şekil 6).

Numunenin alındığı yerde ayrıca, örneği ilişikte gösterilmiş olan bir bilgi kâğıdı doldurulur.

Bu şekilde alınan su numunelerinin bulunduğu şişelerin, birbirine çarparak kırılmaması için gerekli önlemler alınır. Ayrıca doldurulan bilgi kâğıdı da katlanarak sandığa konur ve sandık kapatılarak çivilenir. Numune kabı olarak cam şişe kullanıldı ise sandığın üzerine adresten ayrı olarak “kırılacak eşya” yazılır.

Bu şekilde hazırlanan numuneler posta, kargo veya herhangi bir vasıta ile yada kişinin kendisi tarafından en yakın toprak analiz laboratuvarına gönderilir yada getirilir. Aynı zamanda numune sahibi toprak analiz laboratuvarına analiz istemini bildirir bir dilekçe ile de müracaat eder.

Genel olarak, numunenin alınması ile laboratuvarda analize başlanması arasında geçen süre azaldıkça, analiz sonuçları daha güvenilir olabilmektedir. Su numunelerinin alındıktan sonra analize alınıncaya kadar uzun süre beklemesi halinde; suda cereyan edecek kimyasal ve biyolojik faaliyetler numunenin bileşimini değiştirebilmektedir. Bu nedenle su numuneleri alınır alınmaz en kısa zamanda ve en seri vasıta ile laboratuvara gönderilmek suretiyle analize alınmaları sağlanmalıdır.

Laboratuvarda yapılan gerekli analizler sonunda numunelerin sulama yönünden kaliteleri ve bununla ilgili tavsiyeleri bildirir rapor laboratuvar yetkililerince düzenlenerek nımune sahibinin adresine gönderilir

USULÜNE UYGUN OLARAK ALINAN SU NUMUNELERİNDE

LABORATUVARDA ÇEŞİTLİ KİMYASAL ANALİZLER YAPILIR

4 BİTKİ ÖRNEKLERİNİN ALINMASI

4.1 Bitki Analizi Neden Yapıyoruz?

Bitki numuneleri alınmasının en önemli amacı, bitki bünyesindeki besin elementleri miktarlarını ortaya koymaktır. Bitkilerin yetiştirildikleri topraklardaki beslenme durumları ve beslenmelerinde herhangi bir olumsuzluk yaratacak faktör varsa bu durumu belirlemektir.

4.2 Bitki Numunelerinin Alınması

Bitki numunelerinin alınmasında en önemli kriter numunenin alındığı alanı temsil etmesidir. Usulüne uygun olarak alınmamış numunelerde, analizler en uygun şartlarda dahi yapılsa sonuçlar yanıltıcı olacaktır. Bu nedenle numunelerin usulüne göre alınmasına özen gösterilmelidir. Bitki numunelerinin alınmasında her türlü şartlara uygulanabilir basit bir yöntem mevcut değildir, amaca, bitki tür ve çeşidine, incelenecek elemente göre farklılıklar göstermekle birlikte genel bir tanımla bitkide gelişmesini tamamlamış en genç yapraklar numune olarak alınmalıdır.

Genel olarak numune alınan bitkiler, gelişmeleri bakımından ve herhangi bir eksiklik bakımından aynı özellikte olmalıdır. Aksi halde, kıyaslama yapılacaksa sağlıklı ve eksiklik gösteren bitkilerden ayrı, ayrı numune alınmalıdır. Genel olarak bir alanı temsil etmesi için o alanda bulunan bitkilerin en az %20' sinden yaprak numunesi alınmalıdır. Bitki numuneleri genel olarak yaprak ayası ve sapları birlikte olmak üzere 60 - 80 adet alınmalıdır.

Usulüne uygun olarak alınan numuneler, bez torbalar içerisinde aynı gün laboratuvara ulaştırılmalıdır. Eğer ulaştırılamayacak ise polietilen torbalarda buzdolabında saklanmalıdır. Diğer bir yöntemde ise buz kutuları araziye götürülür, yaprak numuneleri alındıktan sonra buz kutularına konur ve laboratuvara ulaştırılır. Bitkilerin, koparıldıktan sonrada solunuma devam ettiği ve bozulmanın hızlı bir şekilde başlayacağı unutulmamalıdır.

4.3 Tek Yıllık Bitkilerden Numune Alınması

Tahıllarda 1m uzunluk ve genişlikteki çerçeveler parsel büyüklüğüne göre tesadüfi olarak tarlanın 3 - 6 değişik kısmına konur ve çerçeve içinde kalan ve genel olarak gelişmesini tamamlamış en genç yapraklardan bitki numuneleri alınır. Patates ve bezelyeden 8-9 boğumdan, üstten üçüncü boğumdaki yapraklar sapı ile birlikte alınmalıdır.

4.4 Çok Yıllık Bitkilerden Numune Alınması

Ağaçlardan gelişmesini tamamlamış en genç yapraklar, ağacın her yönünden ve bir yıllık sürgünlerin üzerindeki yapraklar alınır. Yaklaşık olarak her numune için en az 60 - 80 adet yaprak alınması gereklidir. Yonca da ise toprak yüzeyinden tüm bitki kesilir, alt ve uç kısmı çıkarılır, gövdenin orta kısmı numune olarak alınır. Uygun alınma zamanı ise 1/3 çiçeklenme dönemidir.

4.5 Bitki Numunesinin Etiketlenmesi

Yaprak numuneleri polietilen torbalara konur, torbanın iç ve dışı etiketlenir. Etiketlerin üzerine numunenin alındığı tarih, tarla ve tarla sahibi hakkında bilgiler, uygulanan gübreler ve tarımsal işlemler hakkındaki bilgiler kaydedilir. Alındıktan sonra en kısa sürede ve hızla laboratuvara ulaştırılmalıdır.

Çizelge 1. Tarla bitkilerinden numunelerin alınacağı dönem, kısım ve miktarları

Bitki Türü	Gelişme Dönemi	Numune Alınacak Kısım	Adet
Mısır	Fide<30cm	Üst aksamın tümü	20-30
	Tepe püskül öncesi	Tepe yaprakların çıktığı noktanın hemen altında gelişmiş en genç yaprağın tümü	15-25
	Koçan püskül çıkışına kadar	Koçanın çıktığı boğumdaki yaprağın tümü	15-20
Fasulye grubu	Fide < 30cm	Üst aksamın tümü	20-30
	Çiçeklenme öncesi veya başlangıcı	Uçtaki gelişmiş 2-3yaprak	20-30
Tahıllar	Fide<30cm	Üst aksamın tümü	50-100
	Başaklanma öncesi	Tepeye en yakın olgunlaşmış 4 yaprak	40-50
Mera ve Yem Bitkileri	Başaklanma öncesi	En yukarıdaki olgunlaşmış 4 yaprak	40-50
Yonca	Çiçeklenme öncesi veya sırasında	Bitkiboyununtepedenitibaren1/3olgunlaşmışyaprakayası	40-50
Şeker Pancarı	Mevsim ortası	Merkezdeki en genç yaprak ile dıştaki en yaşlı yaprak arasında kalan gelişimini tamamlamış genç yapraklar	30-40
Pamuk	İlk çiçek öncesi veya ilk tarak görülünce	Ana gövdede gelişimini tamamlamış en genç yaprak	30-40
Patates	Çiçek öncesi veya başlangıcında	Büyüme ucundan itibaren 3-6 yaprak	20-30

Çizelge 2. Sebzelerden alınacak numunelerin alınacağı dönem, kısım ve miktarları

Bitki Türü	Gelişme Dönemi	Numune Alınacak Kısım	Adet
Domates